Sól kłodawska to sól kamienna wydobywana w Kopalni Soli „Kłodawa” we wschodniej Wielkopolsce, z wysadu solnego zbudowanego z osadów morza cechsztyńskiego sprzed ok. 255 mln lat. Wyjaśniamy, jak powstało złoże, od czego zależy kolor soli i do czego się jej używa. Przyda się to przy wyborze soli do kuchni albo lampy z kłodawskiej bryły. Kolor zawsze daje domieszka: różowy i pomarańczowy pochodzą od drobin hematytu (tlenku żelaza) mniejszych niż 0,03 mm, szary od anhydrytu i iłu. Biała sól to niemal czysty halit, a nawet w różowej odmianie chlorek sodu stanowi średnio 98,23%.
Z tej soli robimy w pracowni lampy z soli kłodawskiej.
Czym jest sól kłodawska?
Sól kłodawska to naturalna sól kamienna z jednego złoża - wysadu solnego pod Kłodawą. Kopalnia wydobywa ją metodą tradycyjną, podziemną i „na sucho”. Sól urabia się w komorach, a potem kruszy, mieli i sortuje, bez rozpuszczania i odparowywania.
Wysad kłodawski to największa rozpoznana struktura solna w Polsce. Ma ok. 25 km długości i 1,7 km szerokości, a w samym złożu udokumentowano blisko 12 mld ton soli kamiennej.
Gdzie leży Kłodawa i kopalnia
Kłodawa to miasto w powiecie kolskim, ok. 150 km na wschód od Poznania. Decyzję o budowie kopalni podjęto w 1949 r., a pierwszą sól wydobyto w 1956 r. Dziś sól pozyskuje się głównie z poziomów ok. 600 i 750 m pod ziemią. Historię kopalni opisujemy w osobnym wpisie.
Sól kamienna, warzona i morska - czym się różnią
Sól kamienna, taka jak kłodawska, jest skałą: wydobywa się ją w bryłach i rozdrabnia. Sól warzoną uzyskuje się przez odparowanie solanki, a sól morską - przez odparowanie wody morskiej. Tylko sól kamienna daje bryły, z których można zrobić lampę.
Nazwa „sól kłodawska” pojawia się też na solach magnezowo-potasowych do kąpieli z tej samej kopalni. To inny surowiec: kopalina towarzysząca z pokładów karnalitowca kizerytowego. W tym tekście piszemy wyłącznie o soli kamiennej.
Jak powstało złoże soli w Kłodawie
Złoże powstało z odparowanego morza, a potem sól powoli „wypłynęła” ku powierzchni. Bez tego drugiego etapu leżałaby kilka kilometrów pod ziemią, poza zasięgiem górnictwa.
Morze cechsztyńskie sprzed ok. 255 mln lat
W późnym permie, w epoce nazywanej cechsztynem (ok. 257-252 mln lat temu), dużą część Europy Środkowej pokrywało płytkie morze. W suchym klimacie woda parowała szybciej, niż napływała nowa. Z coraz gęstszej solanki wytrącały się kolejno węglany, anhydryt, sól kamienna i sole potasowe.
Geolodzy dzielą te osady na cztery cykle, oznaczane PZ1-PZ4. W złożu kłodawskim występują wszystkie cztery, o łącznej grubości ok. 1400 m. Morskie pochodzenie soli potwierdza zawartość bromu w różowej soli: 90-240 ppm, typowa dla osadu z odparowanej wody morskiej.
Czym jest wysad solny i dlaczego sól „wypłynęła” w górę
Sól kamienna jest lżejsza od skał, które ją przykryły, i pod naciskiem odkształca się plastycznie. Przez miliony lat przeciskała się więc w górę, tworząc wydłużony słup soli - wysad, czyli diapir. Najsilniej sól przemieszczała się na przełomie mezozoiku i kenozoiku.
Skalę tego ruchu najlepiej widać w liczbach. Obok wysadu warstwy cechsztynu leżą ok. 7 km pod ziemią, a strop soli w Kłodawie - tylko 100-350 m pod powierzchnią.
Skąd biorą się kolory soli kłodawskiej
Kolor soli kłodawskiej zależy od domieszek uwięzionych między kryształami. Sam halit, czyli chlorek sodu, jest bezbarwny.
|
Kolor soli |
Co go daje |
Gdzie w złożu |
|
Biała, bezbarwna |
prawie czysty halit |
głównie starsza sól kamienna (Na2) - podstawowy surowiec kopalni |
|
Szara, ze smugami |
anhydryt (siarczan wapnia) i materiał ilasty |
laminy i smugi w różnych pokładach |
|
Różowa, pomarańczowa, łososiowa |
rozproszone drobiny hematytu (tlenku żelaza) |
najmłodsza sól kamienna (Na4), pokład ok. 70 m |
Biała i bezbarwna - najczystszy halit
Biała sól to halit z minimalną ilością domieszek. Z niej pochodzi większość soli wydobywanej w Kłodawie, bo pokład starszej soli kamiennej (Na2) jest gruby i czysty. Im mniej domieszek, tym bryła bardziej przejrzysta.
Szara - domieszki anhydrytu i iłu
Szarą barwę dają anhydryt i ił, ułożone w cienkie warstewki. W bryle widać je jako jasnoszare lub szarobrunatne smugi, czasem grubości do 3 cm. Te same domieszki zmniejszają przejrzystość soli i utrudniają jej obróbkę.
Pomarańczowa i różowa - drobiny hematytu
Różową i pomarańczową barwę daje hematyt - tlenek żelaza w postaci blaszek o wielkości do 0,03 mm, skupionych głównie w drobnych ziarnach anhydrytu. Pigmentu bywa różnie dużo, więc odcienie przechodzą od beżowego przez bladoróżowy i pomarańczowy do intensywnie czerwonego.
W różowej soli trafiają się białe pasy grubości kilku do kilkunastu centymetrów. Geolodzy uważają, że to ślady dawnych przesunięć w wysadzie, gdzie przebudowa kryształów usunęła prawie cały pigment. Skąd hematyt w ogóle trafił do soli - z rozpuszczonych minerałów potasowych czy z sąsiednich iłów - wciąż nie rozstrzygnięto.
W Polsce barwną sól kamienną bez domieszek minerałów potasu i magnezu wydobywa się dziś tylko w Kłodawie. Sole w podobnych kolorach i tego samego wieku występują jednak także m.in. w złożach w Niemczech.
Dlaczego mocno pomarańczowe bryły są rzadkie
Sól o intensywnym kolorze, dużych kryształach i bez pęknięć tworzy nieregularne, lokalne skupiska. Nie da się ich przewidzieć przed rozcięciem komory. Według opisu z 2005 r. bryły na galanterię solną wybiera się ręcznie i stanowią one najwyżej 2% masy urobku. Po transporcie na powierzchnię nabywców znajduje tylko 50-60% z nich - reszta pęka lub nie spełnia wymagań.
Jak kolor bryły wpływa na światło lampy
Żarówka w lampie świeci przez warstwę soli, więc bryła działa jak filtr. Bryła biała i przejrzysta daje jaśniejsze, kremowe światło. Pomarańczowa świeci cieplej, w odcieniu bursztynu, i nieco słabiej. Szare smugi anhydrytu po zapaleniu widać jako ciemniejsze pasma. [DO UZUPEŁNIENIA: 2-3 zdania Marcina Latkowskiego z obserwacji w pracowni]
Lampy pogrupowaliśmy według koloru: lampy z soli białej i szarej oraz lampy z soli pomarańczowej.
Co zawiera sól kłodawska poza chlorkiem sodu
Różowa sól kłodawska to w ok. 98% chlorek sodu. Resztę stanowi głównie siarczan wapnia (anhydryt) i śladowe ilości innych pierwiastków.
|
Składnik |
Różowa sól kłodawska |
Źródło |
|
Chlorek sodu (NaCl) |
średnio 98,23% (zakres 94,69-99,37%) |
97 próbek z kopalni, Czapowski i in. 2005 |
|
Siarczan wapnia (CaSO₄) |
średnio 1,22% |
j.w. |
|
Części nierozpuszczalne |
0,3-0,8% |
Czapowski i in. 2005; Jaworska, Siepak 2019/2020 |
|
Wapń |
13,3 g/kg |
Jaworska, Siepak 2019/2020 |
|
Żelazo |
17,4 mg/kg |
j.w. |
|
Magnez / potas |
0,02 / 0,37 g/kg |
j.w. |
Wyniki różnią się między badaniami, bo jedni badacze pobierali próbki w kopalni, a drudzy kupili sól w sklepie. Wnioski są te same: to bardzo czysta sól kamienna.
Pierwiastki śladowe występują w ilościach bez znaczenia dla diety. Przy 5 g soli dziennie różowa sól kłodawska dostarcza ok. 0,087 mg żelaza, a dzienne zapotrzebowanie to ok. 15 mg.
Dla lamp ważniejsze jest to, czego w tej soli nie ma. Barwne sole z najmłodszego cyklu PZ4 nie zawierają minerałów potasu i magnezu, z których część łatwo chłonie wilgoć. Geolodzy oceniają je jako surowiec gorszej jakości do wyrobów z soli.
Do czego używa się soli kłodawskiej
Większość soli z Kłodawy trafia na drogi i do przemysłu, a nie do kuchni:
- sól drogowa - do zimowego utrzymania dróg; główny produkt kopalni,
- przemysł chemiczny - jako surowiec do dalszej przeróbki,
- sól kuchenna i dla przemysłu spożywczego - według danych z września 2026 r. to niespełna 3% sprzedaży kopalni ([więcej we wpisie o planach kopalni]([LINK #3])); w sklepie mamy sól spożywczą,
- rolnictwo,
- galanteria solna - lampy, świeczniki, rzeźby; popyt na różową sól do takich wyrobów pojawił się na początku lat 90.
Czym sól kłodawska różni się od himalajskiej
Obie to bardzo czyste sole kamienne, ale różnią się wiekiem i pochodzeniem koloru. Sól himalajska z pasma Salt Range w Pakistanie powstała w neoproterozoiku, czyli jest znacznie starsza od kłodawskiej, choć opakowania często podają „250 mln lat”. Jej barwę daje ceglasty pył hematytowy, naniesiony do zbiornika z zewnątrz, i zawiera więcej żelaza: 31,2 mg/kg wobec 17,4 mg/kg w różowej soli kłodawskiej. Pełne porównanie pod kątem lamp: Lampa solna z soli kłodawskiej czy himalajskiej - którą wybrać?
Najczęstsze pytania
Czy sól kłodawska jest polska?
Tak. Wydobywa ją Kopalnia Soli „Kłodawa” w Kłodawie w Wielkopolsce, która działa od 1956 r. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie wydobywa się barwną sól kamienną bez domieszek minerałów potasu i magnezu.
Dlaczego sól kłodawska jest różowa?
Różowy i pomarańczowy kolor dają rozproszone blaszki hematytu, czyli tlenku żelaza, o wielkości do 0,03 mm. Im więcej pigmentu, tym intensywniejsza barwa - od beżowej po czerwoną. Różowa sól pochodzi z najmłodszego pokładu soli kamiennej w złożu, o grubości ok. 70 m.
Ile lat ma sól kłodawska?
Sól osadziła się w cechsztynie, pod koniec permu, ok. 257-252 mln lat temu. Sam wysad, który wyniósł sól bliżej powierzchni, formował się znacznie później - najsilniej na przełomie mezozoiku i kenozoiku.
Czy sól kłodawska jest zdrowsza od zwykłej soli?
Nie ma na to dowodów. Sól kłodawska to w ok. 98% chlorek sodu, a pierwiastki śladowe występują w ilościach bez znaczenia dla diety. Obowiązuje ją ten sam umiar w spożyciu co każdą sól. Sól niejodowana nie dostarcza też jodu - jeśli zależy Ci na nim, sprawdź na opakowaniu, czy sól jest jodowana.
Czy lampy solne robi się z soli kłodawskiej?
Tak. Do lamp, świeczników i rzeźb używa się brył różowej, pomarańczowej i białej soli z Kłodawy, wybieranych ręcznie spośród urobku. Takie bryły to najwyżej kilka procent wydobytej soli, dlatego każda lampa ma inny kolor i rysunek.
Źródła:
- G. Czapowski, G. Misiek, K. Poborska-Młynarska, H. Tomassi-Morawiec, Różowa sól kamienna do produkcji galanteryjnych wyrobów solnych…, „Geologia” 31(2), AGH, 2005 - repo.agh.edu.pl
- J. Jaworska, M. Siepak, Kłodawskie i himalajskie różowe sole kamienne - porównanie wybranych składników, „Przegląd Solny” 15, 2019/2020
- T. Toboła, Inkluzje w solach bitumicznych wysadu kłodawskiego, AGH
- Kopalnia Soli „Kłodawa” - historia
Facebook
Instagram
